مذهبی

در روایات وارد شده كه :شیطان به مرگ طبیعى از دنیا نمى رود، بلكه او را مى كشند و در آخرالزمان كشته مى شود. حال چه كسى او را مى كشد، اختلاف است:
بعضى از روایات مى گویند: امام زمان (عج ) وقتى ظهور كند آن ملعون را مى كشد. امام صادق علیه السلام فرمودند: وقتى قائم ما قیام كند، مى آید در مسجد كوفه شیطان هم مى آید و به زانو در مقابل آن حضرت قرار مى گیرد و مى گوید: واى از این روز سختى كه در كمین من است . در این موقع امام زمان (عج ) موهاى جلوى پیشانى او را مى گیرد و آن ملعون را گردن مى زند.(بحارالانوار جلد60 صفحه 254-تفسیر عیاشی،ج2،ص242)
در بعضى از روایات وارد شده كه حضرت رسول كشنده شیطان است.امام صادق علیه السلام فرمود: (شیطان در زمان رجعت روى صخره بیت المقدس به دست حضرت رسول صلى الله علیه و آله كشته و ذبح مى شود) (تفسیر قمی،ج2،ص245-بحار الانوار،ج60،ص244) 

نیز عبدالكریم خثعمى مى گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم كه فرمود: (وقتى شیطان گفت : خدایا! مرا مهلت ده تا روز قیامت ، قبول نكرد و در جواب آن ملعون فرمود:تو را مهلت مى دهم تا وقت معلوم علیه السلام . و مراد از آن وقت ، هنگام رجعت امیرالمؤمنین علیه السلام به دنیا است).
عبدالكریم گوید: از حضرت پرسیدند: آیا براى آن حضرت رجعتى است ؟فرمود: بلى،هیچ امامى نیست،مگر آن كه در وقت رجعت آن امام ، مؤمن و كافر اهل زمانش با او برمى گردند. تا مؤمنان را بر كافران غالب و پیروز گردانند.
وقتى امیرالمؤمنین علیه السلام با اصحاب خود رجوع نماید، شیطان هم با لشكرش حاضر شوند و وعده گاه جنگ آنها در زمین (روحا) كه از زمین فرات و در نزدیكى كوفه است ، مى باشد.
پس این دو لشكر مى جنگند، به طورى كه تا آن زمان چنان كشتارى انجام نشده باشد.آن گاه امام صادق علیه السلام فرمود:گویا اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام را مى بینم كه به پشت برگشته اند و ازشدت و سختى جنگ صد قدم به عقب رفته اند و گویا آنها را نگاه مى كنیم كه پاهاى بعضى از آنها در آب فرات رفته است .
در این هنگام ملائكه خشم الهى از پشت آب ها فرو مى آیند و جنگ به حضرت رسول صلى الله علیه و آله واگذار مى شود. آن حضرت در جلوى لشكر و حربه از نور در دست مبارك ایشان است ؛ چون شیطان نگاهش به آن حضرت بیفتد، پشت كرده و بگریزد. یاران او وقتى كه فرار او را مى بینند مى گویند: كجا مى روى و حال آن كه بر آنها غالبى ، در جواب گوید: من مى بینم آن چه را شما نمى بینید. من از خداوند عالمیان مى ترسم .
در این هنگام ، حضرت رسول صلى الله علیه و آله به او حمله مى كند و ضربتى بین دو كتف او مى زند كه به همان ضربه نابود مى شود و لشكرش نیز هلاك خواهند شد. بعد از آن ، خداوند عالمیان پرستش مى شود؛ در حالى كه براى او هیچ شریكى در روى زمین باقى نمى ماند و عبادات همه خالصانه است . آن گاه امیرالمؤمنین علیه السلام در زمین چهل و چهار هزار سال پادشاهى مى كند. و عمرها طولانى مى گردد به طورى كه از هر انسانى هزار اولاد به وجود مى آید.

(خزینة الجواهر صفحه 199 نقل از بحار جلد 13. و تفسیر برهان ، ج 2، ص 343)

بر اساس آيه « و نفخ في الصور فصعق من في السماوات و من في الارض»(1) در پي نفخ صور همگان خواهند مرد.اما آیا تا پیش از آن گستره حیات شیطان تا کجاست از این آیه به دست نمی آید.بر پايه برخي روايات، ابليس در ميان نفخه نخست و دوم مي ميرد.(2)
علامه طباطبايي در تفسير الميزان ، پايان كار او را برپايي حكومت حضرت مهدي (عج) دانسته (3) كه بر اساس برخي روايات ، ابليس به دست مبارك آن حضرت يا طبق روايات رجعت ، پس از جنگ با لشكر امير المومنين ، علي (ع) ، در حوالي كوفه ، مي گريزد و به دست پيامبر (ص) بر صخره بيت المقدس (4) كشته مي شود.(5) برخي پايان حيات ابليس را مقارن با پايان حيات انسان بر روي كره خاكي دانسته اند. (6).
فرجام ابليس و ياران او
خداوند در همان گفت و گوي آغازين ، جايگاه نهايي ابليس و پيروانش را فرو افتادن در دوزخ خشم الهي اعلام فرمود : « قال فالحق و الحق اقول * لاملان جهنم منك و ممن تبعك منهم اجمعين »گفت : حق است و آنچه می گويم راست است.که جهنم را از تو و از همه ، پيروانت پر کنم(7) و جهنم را سزاي آنان دانست و « قال اذهب فمن تبعك منهم فان جهنم جزاؤكم جزاء موفورا »گفت : برو ، جزای تو و هر کس که پيرو تو گردد جهنم است ، که کيفری تمام است(8).
بر اساس آيات قرآن كريم در روز حشر ، خداوند همه شياطين را گرداگرد جهنم ، در حالي كه به زانو در آمده اند ، حاضر خواهد كرد « فوربك لنحشرنهم و الشيطين ثم لنحضرنهم حول جهنم جثيا» به پروردگارت سوگند ، آنها را با شيطانها گرد می آوريم ، آنگاه همه رادر اطراف جهنم به زانو می نشانيم(9) و پس از داوري خداوند ، ابليس (10) در سخناني درس آموز با اعلام بيزاري از پيروان خويش ، مسئوليت انحراف هاي آنان را بر عهده ي خود ايشان دانسته ، مي گويد : همانا خداوند به شما وعده داد وعده اي راست ؛ ولي من به شما وعده دادم و خلاف كردم. مرا بر شما تسلطي نبود؛ جز آن كه دعوتتان كردم و شما اجابت كرديد ؛ پس مرا سرزنش نكنيد و به ملامت خويشتن بپردازيد. اينك من فرياد رس شما نيستم و شما نيز نمي توانيد فرياد رس من باشيد. من پيش از اين به شرك ورزيدن شما كافر بودم : « وَ قَالَ الشيْطنُ لَمَّا قُضىَ الاَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكمْ وَعْدَ الحَْقِّ وَ وَعَدتُّكمْ فَأَخْلَفْتُكمْ وَ مَا كانَ لىَ عَلَيْكُم مِّن سلْطنٍ إِلا أَن دَعَوْتُكُمْ فَاستَجَبْتُمْ لى فَلا تَلُومُونى وَ لُومُوا أَنفُسكم مَّا أَنَا بِمُصرِخِكمْ وَ مَا أَنتُم بِمُصرِخِىَّ إِنى كفَرْت بِمَا أَشرَكتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظلِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» (11) در پايان همه آنان به فرجام خويش خواهند رسيد و به حجيم افكنده مي شوند : « فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَ الْغَاوُنَ * وَ جُنُودُ إِبْلِيس أَجْمَعُونَ » (12) : «گمراهان و گمراه شدگان به رو در جهنم انداخته شوند * و سپاهيان ابليس عموما » . (13)
----------------------------
منابع:
1.زمر/68(و در صور دميده شود پس هر که در آسمانها و هر که در زمين است جز آنها، که او بخواهد بيهوش می شوند و بار ديگر در آن دميده شود ، ناگهان ازجای بر می خيزند و می نگرند)
2.التفسير الكبير ، ج 54 ، ص 367 – ج11 ، ص 108
3.الميزان ، ج 12 ، ص161-160
4.بحار الانوار ، ج53 ، ص 42
5.همان ، ج 6 ، ص 254
6.الميزان ، ج 8 ، ص 28-27
7.ص / 84-83
8.اسراء/ 63
9.مريم/68
10.مجمع البيان ،ج6 ، ص 478
11.ابراهيم/22(چون کار به پايان آيد ، شيطان گويد : خدا به شما وعده داد و وعده او، درست بود و من نيز به شما وعده دادم ولی وعده خود خلاف کردم و برايتان هيچ دليل وبرهانی نياوردم جز آنکه دعوتتان کردم شما نيز دعوت مرا اجابت کرديد ، پس مرا ملامت مکنيد ، خود را ملامت کنيد نه من فريادرس شمايم ،نه شما فريادرس من از اينکه مرا پيش از اين شريک خدا کرده بوديد بيزارم زيرا برای ستمکاران عذابی است دردآور)
12.شعراء/ 95-94(آنها و کافران را، سرنگون در جهنم اندازند ،و همه سپاهيان ابليس را)
13.ر.ك. ابليس دشمن قسم خورده/ علي محمدي آشناني / ص 134-133

خداوند فرموده:
قال فأنّک من المنظرین(1)
خداوند به ابلیس فرمود:همانا تو از مهلت داده شدگانی (برای اغوای بنی آدم)

در ذیل همین آیه مفسرین بحثی را عنوان کرده اند که با این پست مرتبط است:

مدّت انظار شیطان:

به شیطان تا چه زمانی فرصت داده شده تا اغوا کند؟

در سوره ص همین آیه شریفه آمده و در ادامه آن فرموده:

إلی یوم الوقت المعلوم
تا روزی که زمان آن (نزد خدا) معلوم است.

یقینا شیطان تا روز قیامت فرصت ندارد زیرا اگر چنین بود میفرمود:الی یوم یبعثون
همچنین بر طبق آیات قرآنی بعد از نفخه صور همه میمیرند و هیچکس فرصت ندارد که تا قیامت زنده باشد.(کل نفس ذائقة الموت یعنی هرکسی مرگ را می چشد)

اما روایاتی که در بالا ذکر شد مخالف با مطلبی عقلی است و آن اینکه اگر قبل از نفخه صور (که باعث مرگ همگان میشود) شیطان کشته شود به بعضی بندگان ظلم می شود زیرا لازمه به کمال رسیدن انسان ها وجود وساوس شیطانی است و اگر قبل از کشته شدن همه مکلفین ،شیطان کشته شود یا بمیرد،زمینه رشد برای افرادی که بعد از او زنده مانده اند از بین میرود و این خلاف سنت الهی در مورد مکلفین و نوعی ظلم به ایشان است!

جناب استاد علامه جوادی آملی حفظه الله فرموده اند:

تا آخرین انسان هست،او (ابلیس) هم هست.برای اینکه آخرین انسان را هم اغوا می کند،وسوسه میکند.این چنین نیست که شیطان قبل از یک عده ای بمیرد.آن وقت آن عده ،هیچ وسوسه ای ندارند.اگر وسوسه نداشتند که به کمال نمیرسند.انسان وقتی به کمال می رسد که جهاد اکبر داشته باشد.اگر هیچ گرایشی به طرف رذیلت نبود،انسان که طبعا به طرف رذیلت و گناه میل ندارد.شهوت میخواهد،لباس می خواهد،غذا میخواهد نه حرام،و همه اینها از سنخ حلالش هست...آنکه انسان را به طرف حرام تشویق میکند،ابلیس است و الا انسان فطرتا به دنبال حلال می رود.(2)

بنابر این این دسته از روایات را با توجه به اشکالی که عرض شد،باید بر وجه دیگری حمل نمود.
-------------------------------------------
1.سوره اعراف آیه 15
2.دروس تفسیر سوره اعراف،آیت الله جوادی آملی،جزوه نهم،ص11